Codex Carolinus

Skocz do: nawigacja, szukaj
Tekst Rzymian 15,3–8

Codex Carolinus (łac.) – dwujęzyczny gocko-łaciński majuskułowy rękopis Nowego Testamentu na pergaminie, datowany na VI lub VII wiek. Gocki tekst oznaczono przez siglum Car, łaciński zaś przez siglum gue (tradycyjny system oznaczania starołacińskich rękopisów Nowego Testamentu) lub przez 79 (według obecnie stosowanego Beuron system)[1]. Nazwa kodeksu nadana została przez jego odkrywcę – Franza Knittela. Obecnie przechowywany jest w Wolfenbüttel.

Codex Carolinus (łac.) jest jednym z nielicznych zachowanych rękopisów Biblii, której przekładu na język gocki dokonał w IV wieku biskup Wulfila[2][3]. 4 karty kodeksu wykorzystane zostały później jako materiał piśmienniczy dla innego rękopisu i tylko one się zachowały w formie palimpsestu. Gocki tekst rękopisu nie zawsze jest czytelny i był kilkakrotnie rekonstruowany.

Opis

Kodeks nie zachował się w całości. Zawiera zaledwie fragmenty Listu do Rzymian (rozdziały 11–15) na 4 pergaminowych kartach. Aktualny rozmiar kart wynosi 26,5 na 21,5 cm. Tekst pisany jest w dwóch paralelnych kolumnach – 27 linii w każdej. Lewa kolumna jest w języku gockim, prawa – w łacińskim[4].

Zawiera
Rzymian 11,33–12,5; 12,17–13,5; 14,9–20; 15,3–13[5].

Tekst kodeksu nie został podzielony według powszechnie wówczas używanych (gr.) κεφάλαια (rozdziałów). Zarówno w tekście gockim jak i łacińskim zastosowano (łac.) nomina sacra (ihm oraz ihu dla "Iesum" oraz "Iesu"). Wszystkie skróty zostały oznakowane górną poziomą kreską[4][6]. Tekst kodeksu ma pewną wartość z punktu widzenia krytyki tekstu w Rz 14,14[7].

Zachowane karty gockiej Biblii weszły w skład innego kodeksu, który nosi dzisiaj nazwę (łac.) Codex Guelferbytanus 64 Weissenburgensis. Jego tekst górny sporządzony został w XI wieku i zawiera (łac.) Origines Izydora z Sewilli oraz sześć jego listów. Oprócz (łac.) Codex Carolinus w Codex Guelferbytanus 64 Weissenburgensis wykorzystanych zostało kilka innych wcześniejszych rękopisów: Kodeks Gwelferbytański A (VI wiek), Kodeks Gwelferbytański B (V wiek) oraz pochodzące z trzeciego greckiego rękopisu tablice (gr.) κεφαλαια do Ewangelii Mateusza (spis treści) z VIII–IX wieków[8], ponadto łacińskie fragmenty Księgi Hioba oraz Księgi Sędziów. W sumie więc wykorzystane zostały trzy greckie rękopisy, dwa łacińskie i jeden gocko-łaciński, tj. (łac.) Carolinus[9]. Tekst (łac.) Carolinus stanowi karty 255, 256, 277 i 280 kodeksu (łac.) Guelferbytanus 64 Weissenburgensis[5].

Tekst łaciński zawiera pewne kolometryczne nieregularności w Rz 12,5 i 13,1 które można wytłumaczyć tym, że skopiowany został z rękopisu, który miał wspólnego przodka co starołacińskie rękopisy 75, 77 i 89 (numery rękopisów według listy Beuron). Również liczba wspólnych wariantów tekstowych wskazuje na wspólnego przodka dla tekstu łacińskiego Carolinus oraz wymienionych trzech rękopisów. W przypadku niezgodności Carolinus wspiera 89 przeciwko 75 i 77, bądź wspiera 75 i 77 przeciwko 89. W większości owych przypadków łaciński tekst Carolinus (gue) jest zgodny z tekstem gockim (Car)[10].

Historia badań nad kodeksem

Folio 256 verso z tekstem Rzymian 12,17–13,1; łaciński tekst jest odwrócony

Pierwszym znanym miejscem, w którym przechowywany był rękopis, jest Bobbio, następnie Weißenburg in Bayern, Moguncja oraz Praga. Książę Brunszwiku zakupił kodeks w 1689 roku dla książecej biblioteki w Wolfenbüttel (obecnie Herzog August Bibliothek)[9]. Kodeks w dalszym ciągu pozostaje w Wolfenbüttel – w Herzog August Bibliothek pod numerem 4148[1].

Codex Carolinus (łac.) datowany jest paleograficznie na VI lub VII wiek. Konstanty Tischendorf datował go na VI wiek[11].

Prawdopodobnie został napisany na terenie dzisiejszych Włoch, tak jak wszystkie gockie rękopisy. Nic pewnego nie da się powiedzieć o jego wczesnej historii. W wieku XI (lub XII) cztery jego karty zostały wykorzystane jako materiał piśmienny (palimpsest) dla innej księgi, w której górnym tekstem stał się łaciński tekst słynnej w średniowieczu (łac.) Origines. Dalsza historia (łac.) Carolinus związana jest z tym rękopisem[9][12].

Rękopis stał się znany dla uczonych w połowie XVIII wieku, gdy został zauważony w bibliotece w Wolfenbüttel. Pierwszy opis rękopisu sporządził Jakob Friedrich Heusinger. Badał on tylko tekst grecki palimpsestu. Sądził, że tekst grecki należał do jednego greckiego rękopisu, który zawierał tekst czterech Ewangelii. Heusinger nie badał tekstów łacińskich, ani gockiego[13]. Cztery lata później Franz Anton Knittel (1721–1792) rozpoznał trzy greckie dolne teksty Nowego Testamentu, dwa z nich oznakował symbolami A i B, rozpoznał też gocko-łaciński tekst, znany odtąd jako (łac.) Codex Carolinus[12]. F. A. Knittel odczytał gocko-łaciński tekst i opublikował go w 1762 roku, a następnie w 1763 roku[14]. W wydaniu tym wszystkie skróty, gockie i łacińskie, pisane są w pełnych formach. Rok później ponownie opublikował zrekonstruowany przez siebie tekst w Upsali[4]. Knittel popełnił wiele błędów, zwłaszcza w tekście łacińskim, nie zdołał też odczytać wszystkich słów i pozostawił kilka luk w zrekonstruowanym tekście (np. Rz 11,35; 12,2; 15,8). Nowego odczytu łacińskiego tekstu dokonał Tischendorf. Wydał go w 1855 roku. W jego wydaniu (łac.) nomina sacra pisane są skrótami, zachował ten sam układ linijek i liter, co w kodeksie. Nie zostawił też żadnych luk[15]. Tekstu gockiego długo nie próbowano na nowo odczytać ze względu na wciąż słabą znajomość tego języka. Dopiero w roku 1999 Carla Falluomini dokonała nowego odczytu i nowej jego rekonstrukcji[5].

Przykłady rekonstrukcji tekstu (Rzymian 11,33–12,2)

Gocki tekst (folio 277 recto, 1 col.)

Rzymian 11,33–12,1 w wydaniu Knittela z 1763 roku
Knittel (1762)[16]
Jah witubnijs goths
qhaiwa unusspilloda sind
stauos is
jah unbilaistidai
wigos is
Qhas auk ufkuntha
frathi fanins
aiththau qhas imma
raginens was
Aiththau qhas imma
frumozo f . .
jah fragildaidau imma
Uste us imma
jah thairh ina
jah in imma alla
immuh wulthus
du aivam amen
Bidja nuizwis brothrjus
thairh bleithein goths
usgiban leika izwara
saud qwiwana weihana
waila galeikaidana gotha
andathahtana
blotinassu izwarana
ni galeikoth izwis
thamma aiwa
Falluomini (1999)[17]
Jah witubnijs g(u)þ(i)s
hvaiwa unusspilloda si(n)d
stauos ïs
jah unbilaistidai
wigos ïs
Hvas auk ufkunþa
[.]raþi f(rauj)ins
aiþþau hvas ïmma
raginens was
Aiþ[.]au hvas ïmma
fr[../.]a gaf
jah fragildaidau ïmma
uste us ïmma
jah thairh ina
jah ïn ïmma alla
ïmmuh wulþus
du aiwam amen
Bi[.]ja nu ïzwis broþrjus
þairth bleiþein g(u)þ(i)s
usgiban leika ïzwara
saud qiwana weihana
waila galeikaidana g(u)þa
andaþahtana
blotinassu ïzwara(n)a
ni galeikoþ ïzwis
þamma aiwa

Łaciński tekst (folio 277 recto, 2 col.)

Łaciński tekst Rz 11,33–12,5 wydany przez Tischendorfa
Knittel (1762)[16]
et scientiae Dei
quam in enarrabilia sunt
iudicia eius
et non adsequaende
viae eius
Quis enim cognovit
intellectum Domini
aut quis ei
consiliarus fuit
aut quis ei
prius dedit
et retribuatur illi
quoniam ex illo
et per illum
in illo omnia
illi gloria
in secula amen
Rogo ergo vos fratres
per misericordiam Dei
exbibere corpora vestra
hostiam vivam sanctam
placentem Deo
consideratum
cultum vestrum
ne assimiletis
vos seculo
Tischendorf (1855)[18]
et scientiae di
quam scrutabilia sunt
iudicia eius
et investigabiles
viae eius
Quis enim cognobit
sensum dni
aut quis illi
consiliarus fuit
aut quis
prior dedit illi
et reddetur ei
quoniam ex illo
et per ipsum
et in ipso omnia
ipsi gloria
in secula amen
Obsecro itaq vos fratres
per misericordiam di
ut exhibeatis corpora vestra
hostiam vivam scam
placentem do
rationabile
obsequium vestru  
nolite configuari
huic mundo

Zobacz też

Przypisy

  1. a b B. M. Metzger: The Early Versions of the New Testament. Oxford University Press. s. 306, 381.
  2. Pełna lista rękopisów gockiej Biblii [w]: Project Wulfila: Manuscripts (ang.). [dostęp 13 marca 2010].
  3. Bruce M. Metzger: The Early Versions of the New Testament. Oxford University Press: 1977, s. 378-382.
  4. a b c F. A. Knittel: Fragmenta Versionis Ulphilanae. s. 14. (łac.)
  5. a b c C. Falluomini: Der sogenannte Codex Carolinus von Wolfenbüttel (Codex Guelferbytanus 64 Weissenburgensis). Mit besonderer Berücksichtigung der gotisch-lateinischen Blätter. s. 255, 256, 277, 280.
  6. C. T. Petersen: Codex Carolinus sive Guelferbytanus 64 Weissenburgensis (niem.). [dostęp 13 marca 2010].
  7. G. W. S. Friedrichsen: The Gothic Text of Rom. XIV 14 (τι κοινον ειναι) [w]: Cod. Guelferbytanus. s. 245-247.
  8. F. A. Knittel oznaczył tę partię jako Guelferbytanus E.
  9. a b c Caspar René Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. Cz. 1. Lipsk: 1900, s. 62. (niem.)
  10. Nils Alstrup Dahl: 0230 (= PSI 2306) and the Fourth-century Greek - Latin Edition of the Letters of Paul. W: Text and interpretation: Studies in the New Testament. pod red. Ernest Best, Robert McLachlan Wilson. Cambridge: Cambridge University Press, 1979, s. 96. ISBN 0-521-220211.
  11. C. von Tischendorf: Editio octava critica maior w: Novum Testamentum Graece. Cz. III. s. 111. (łac.)
  12. a b Frederick Henry Ambrose Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Cz. 1. Londyn: 1894, s. 143.
  13. J. F. Heusinger: De quattuor Evangeliorum Codice Graeco [w]: Antiqua manu membrana scriptum Guelpherbytana bibliotheca servat.
  14. C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. Cz. 1. Lipsk: 1900, s. 63. (niem.)
  15. C. von Tischendorf: Anecdota sacra et profana. s. 155-158. (łac.)
  16. a b F. A. Knittel: Fragmenta Versionis Ulphilanae. s. 1. (łac.)
  17. C. Falluomini: Gothic text w: Der Handschrift Cod. Guelf. 64 Weiss (goc.). [dostęp 13 marca 2010].
  18. C. von Tischendorf: Anecdota sacra et profana. s. 155. (łac.)

Bibliografia

Opracowania

  • C. Falluomini: Der sogenannte Codex Carolinus von Wolfenbüttel. (Codex Guelferbytanus 64 Weissenburgensis). Mit besonderer Berücksichtigung der gotisch-lateinischen Blätter. Wiesbaden: Wolfenbütteler Mittelalter-Studien, 1999. ISBN 99-1273858-6. (niem.)
  • Friedrichsen G. W. S., The Gothic Text of Rom. XIV 14 ( τι κοινον ειναι ) in Cod. Guelferbytanus, Weissenburg 64, Journal of Theological Studies, Clarendon Press 1937.
  • Caspar René Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. Cz. 1. Lipsiae: 1900, s. 62. (niem.)
  • H. Henning: Der Wulfila der Bibliotheca Augusta zu Wolfenbüttel (Codex Carolinus). Hamburg: 1913. (niem.)
  • Heusinger J. F., De quattuor Evangeliorum Codice Graeco [w]: Antiqua manu membrana scriptum Guelferbytana bibliotheca servat, Guelpherbyt 1752.
  • F.A. Knittel: Fragmenta Versionis Ulphilanae. Upsaliae: 1763. (łac.)
  • Bruce M. Metzger: The Early Versions of the New Testament. Oxford University Press, 1977.
  • Frederick Henry Ambrose Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Cz. 1. London: George Bell & Sons, 1894.
  • Streitberg W. A., Der gotische Text und seine griechische Vorlage [w]: Die gotische Bibel, T. 1, Heidelberg 1971.
  • K. von Tischendorf, Anecdota sacra et profana (łac.), Lipsiae 1855, [data dostępu 2010-03-11].
  • K. von Tischendorf: Novum Testamentum Graece. Editio octava critica maior. Lipsiae: J. C. Hinrichs, 1984. [dostęp 2010-03-11]. (łac.)

Opracowania online

Literatura dodatkowa

Linki zewnętrzne

The article is a derivative under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License. A link to the original article can be found here and attribution parties here. By using this site, you agree to the Terms of Use. Gpedia Ⓡ is a registered trademark of the Cyberajah Pty Ltd.