Niemiecka Republika Demokratyczna

Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „NRD”. Zobacz też: inne znaczenia
Deutsche Demokratische Republik
Niemiecka Republika Demokratyczna
7 X 1949 – 3 X 1990
Flaga Niemieckiej Republiki Demokratycznej
Godło Niemieckiej Republiki Demokratycznej
Flaga Niemieckiej Republiki Demokratycznej Godło Niemieckiej Republiki Demokratycznej
Dewiza: (niem.) Proletarier aller Länder, vereinigt Euch!
(Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!)
Hymn:
Auferstanden aus Ruinen
(Powstający z ruin)
Położenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej
Konstytucja Konstytucja NRD
Język urzędowy niemiecki[a]
Stolica Berlin, stolica NRD[b]
Ustrój polityczny socjalistyczny (1949-1989)[1]
demokratyczny (1989-1990)
Typ państwa republika socjalistyczna (1949-1989)
republika parlamentarna (1989-1990)
Ostatnia głowa państwa Przewodnicząca Rady Państwa Sabine Bergmann-Pohl p.o. (CDU)
Ostatni szef rządu Premier Lothar de Maizière (CDU)
Powierzchnia
 • całkowita
106. na świecie
108 333 km²
Liczba ludności (01.1990)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

16 100 000
154 osób/km²
Jednostka monetarna Marka NRD (do 30 lipca 1990) (DDM)
Proklamacja 7 października 1949
Zjednoczenie Niemiec 3 października 1990
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 DD
Domena internetowa .dd[c]
Kod samochodowy DDR (od 1973)
Kod telefoniczny +37
Mapa Niemieckiej Republiki Demokratycznej
Podział administracyjny NRD
Herb Niemiec
Historia Niemiec
Monografie
Państwo niemieckie
Pozostałe
Portale
Niemcy • Historia

Niemiecka Republika Demokratyczna (oficjalny skrót NRD; niem. Deutsche Demokratische Republik, DDR, potocznie Niemcy Wschodnie) – nieistniejące już państwo położone w Europie Środkowej powstałe 7 października 1949 na terenie byłej radzieckiej strefy okupacyjnej (niem. Sowjetische Besatzungszone in Deutschland, SBZ). Likwidacja NRD nastąpiła 3 października 1990, gdy powstałe w jej miejsce landy przystąpiły do RFN tworząc jednolite Niemcy.

Geografia

 Osobny artykuł: Granica wewnątrzniemiecka.

NRD graniczyła od zachodu z Republiką Federalną Niemiec, od południa z Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną, od wschodu z Polską Rzeczpospolitą Ludową oraz z enklawą Berlin Zachodni wewnątrz terytorium NRD, a jej całkowita powierzchnia liczyła 108 333 km².

Północną część NRD stanowiło pobrzeże Morza Bałtyckiego i obszar Pojezierzy Meklemburskich. Północną i środkową stanowiła Nizina Północnoniemiecka oraz Nizina Sasko-Łużycka, na południu rozciągał się obszar wyżyn Średniogórza Niemieckiego oraz gór Masywu Czeskiego. Obecnie na ziemie dawnej NRD składają się następujące landy niemieckie:

Rekordy geograficzne[2]:

Demografia

NRD zamieszkana była przez 17 milionów osób, w latach 1949-1990 liczba ludności nie zmieniła się w znaczący sposób.

Rok Ludność (w mln) Pracujący (w mln)
1950 18,388 7,196
1960 17,188 7,686
1970 17,068 7,769
1980 16,740 8,225
1988 16,675 8,594

Największe miasta NRD

Największe miasta NRD[1]
Lp. Miasto Liczba ludności (w tys.; stan na VI 1975.) Okręg (Bezirk)
1. Berlin Wschodni 1094
2. Lipsk 577,1 Okręg Lipsk
3. Drezno 507,7 Okręg Drezno
4. Karl-Marx-Stadt 303,8 Okręg Karl-Marx-Stadt

Ustrój

 Osobne artykuły: VolkskammerRada Państwa NRD.

NRD było państwem o ustroju socjalistycznym, wprowadzono system polityczny i społeczny oparty na wzorach radzieckich. Najwyższym organem władzy państwowej NRD była Izba Ludowa (niem. Volkskammer), która wybierała Radę Państwa (niem. Staatsrat der DDR). Władzę wykonawczą sprawował rząd odpowiedzialny przed Izbą Ludową. Kierowniczą rolę sprawowała Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED), a prócz niej istniały jeszcze cztery inne partie polityczne. Wszystkie partie i organizacje masowe działały we wspólnym bloku – Narodowy Front Niemieckiej Republiki Demokratycznej (niem. Nationale Front).

Święta państwowe w NRD[1]:

  • 8 maja – Rocznica wyzwolenia od faszyzmu (1945)
  • 7 października – Rocznica proklamowania NRD (1949)

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny NRD.

Jednostką podziału administracyjnego (przeprowadzonego w 1952 roku, do tego roku istniały kraje związkowe (landy)[3]) stały się okręgi (Bezirk), których było łącznie czternaście. Ich stolicami były Chociebuż, Drezno, Erfurt, Frankfurt nad Odrą, Gera, Halle, Karl-Marx-Stadt, Lipsk, Magdeburg, Neubrandenburg, Poczdam, Rostock, Schwerin oraz Suhl. Berlin Wschodni wydzielono.

Stolicą NRD był Berlin, a konkretnie jego część zwana Berlinem Wschodnim (oddzielona od Berlina Zachodniego tak zwanym Murem Berlińskim). Berlin jako całość, podzielony na cztery sektory, podlegał okupacji czterech zwycięskich mocarstw, a Berlin Wschodni był częścią strefy sowieckiej.

Historia

Proklamacja i pierwsze lata

Walter Ulbricht
Przywódcy NRD: Prezydent Wilhelm Pieck i Premier Otto Grotewohl, 1949

W 1945 roku Niemcy podzielono na cztery strefy okupacyjne. Wschodnia część znalazła się pod kontrolą Związku Radzieckiego. 7 września 1949 roku strefy kontrolowane przez Wielką Brytanię, Francję i Stany Zjednoczone połączyły się w RFN. 7 października powstała Niemiecka Republika Demokratyczna we wschodniej części kraju, z radzieckiej strefy okupacyjnej. Władzę w NRD od 21 kwietnia 1946 sprawowała Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (SED). SED powstała po połączeniu Komunistycznej Partii Niemiec i Socjalistycznej Partii Niemiec[4]. Pozostałe partię musiały albo połączyć się z SED albo zniknąć z życia politycznego. W latach 1946-1948 SED ugruntowała swoją pozycję polityczną i zdominowała organy władzy w radzieckiej strefie okupacyjnej. Program SED opierał się na odbudowanie zjednoczonych Niemiec jako antyfaszystowskiej, parlamentarno-demokratycznej republiki oraz na wprowadzeniu socjalizmu. Partia ta w marcu 1948 roku powołała Niemiecką Radę Ludową, która 7 października 1949 roku przekształciła się w Tymczasową Izbę Ludową, przyjęła konstytucję i proklamowała powstanie nowego państwa[5].

Władzę objęła SED. Jej kierownictwo było zdominowane przez działaczy prokomunistycznych, będących wcześniej członkami Komitetu Narodowego „Wolne Niemcy”. Pierwszymi przywódcami partii byli Otto Grotewohl oraz Wilhelm Pieck, którzy pełnili funkcje współprzewodniczących. Pierwszym prezydentem NRD został Johannes Dieckmann, który swój urząd pełnił przez cztery dni, po czym został zastąpiony przez Wilhelma Piecka (w zamian za to Dieckmann objął urząd przewodniczącego Izby Ludowej). 12 października na urząd premiera wybrano Otto Grotewohla; tego samego dnia Izba Ludowa przyjęła konstytucję[5]. Konstytucja gwarantowała SED kierowniczą rolę w państwie i wprowadzała gospodarkę planową[5]. SED pod nadzorem radzieckich władz okupacyjnych – Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech SMAD (1945-1949), następnie Radzieckiej Komisji Kontroli w Niemczech (1949-1953) i aparatu Wysokiego Komisarza ZSRR w Niemczech (1953-1955), przeprowadziła między innymi częściowo reformę rolną, nacjonalizację przemysłu, środków transportu, banków, denazyfikację i demilitaryzację. Reformy zatwierdził III Zjazd SED na którym sekretarzem generalnym partii wybrany został Walter Ulbricht[6][7].

Państwo było rządzone totalitarnie, a SED sprawowała kontrolę nad większością dziedzin życia. Wyjątkowo rozbudowany był aparat policji politycznej Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (niem. Ministerium für Staatssicherheit, znani jako Stasi). Według konstytucji kierowniczą rolę w państwie sprawowała SED. Zachowano fasadowy system wielopartyjny oraz zakazano działalności opozycyjnej[3].

W latach 1946-1948 przeprowadzono nacjonalizację przemysłu i kolektywizację rolnictwa[3]. 30 maja 1949 roku trzeci Kongres Ludowy przyjął nową konstytucję[8]. NRD od 1950 roku była członkiem RWPG. W latach 1951-1955 wykonywano pierwszy plan gospodarczy[9]. W 1952 roku przeprowadzono reformę administracyjną.

Powstanie robotnicze

Demonstracja robotników berlińskich
Radziecki czołg w Lipsku podczas powstania robotniczego
Proces powstańców
Pierwsza strona dziennika Neues Deutschland z 29 maja 1958, komunikująca o zniesieniu kartek żywnościowych

Narzucony pierwszy plan pięcioletni przewidywał podwojenie produkcji przemysłowej. Wysiłek inwestycyjny odbił się niekorzystnie na poziomie życia. W 1952 roku zaczęto reglamentować żywność[10]. Sterowane przez SED związki zawodowe zmuszały robotników do zwiększenia wydajności pracy. W lipcu 1952 roku Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec ogłosiła program „Budowy socjalizmu”, który wprowadzał ideologiczne podstawy nowych zaplanowanych ruchów władzy (np. przyspieszenie kolektywizacji rolnictwa, nacjonalizacja średniej wielkości zakładów produkcyjnych, upaństwowienie sektora usług, nasilenie walki z Kościołem ewangelickim)[11]. Problemy gospodarcze przynosiła także nasilająca się fala ucieczek. W 1952 roku spożycie mięsa i tłuszczów spadło poniżej 50% poziomu przedwojennego, zaś wielu Niemców musiało stać w wielogodzinnych kolejkach w celu kupna odzieży i najprostszych wyrobów przemysłowych[11].

Wiosną 1953 roku pod naciskiem Kremla usunięto z SED zwolenników narodowej drogi budowy komunizmu w NRD: Ackermanna, Fechnera oraz Dahlena[11]. W tym samym czasie relegowano z uniwersytetu berlińskiego studentów należących do ewangelickiej organizacji Junge Gemeinde[11]. Represje polityczne osłabły po śmierci Józefa Stalina.

W kwietniu 1953 roku SED zdecydował się na podwyżkę cen podstawowych produktów żywnościowych oraz narzucił 10% zwyżkę norm w wielu zakładach produkcyjnych[11]. W rezultacie w wielu fabrykach robotnicy przerywali pracę lub ogłaszali krótkie strajki. Bunt robotników skłonił kierownictwo partyjne do podjęcia pewnych zmian. Za zmianami opowiadali się głównie funkcjonariusze partyjni powiązani z Berią (w tym m.in. minister bezpieczeństwa publicznego NRD Zaisser oraz redaktor naczelny Neues Deutschland Hernstadt)[11]. Utworzyli oni frakcję skierowaną przeciwko Ulbrichtowi, który blisko współpracował z Chruszczowem. 11 czerwca 1953 roku proklamowano „Nowy kurs”, który miał za zadanie przynieść pewną poprawę warunków życia. SED obiecała kredyty dla prywatnego rzemiosła oraz przewidywała ochronę rolników występujących ze spółdzielni produkcyjnych. Podwyżki cen żywności nie wycofano.

16 czerwca robotnicy budowlani wschodniego Berlina wydelegowali swoich przedstawicieli, by Ulbrichtowi i Grotewohlowi przekazać protesty przeciwko zbyt wysokim normom produkcyjnym. Delegacji towarzyszyła niewielka grupa robotników, która w krótkim czasie rozrosła się do pokaźnego tłumu[11]. Po odmowie rozmów z delegacją przez Ulbrichta i Grotewohl tłum zorganizował pochód. Manifestanci domagali się już nie obniżenia norm produkcyjnych, a odsunięcia rządu od władzy oraz przeprowadzenia wolnych wyborów. Wznoszono hasła „Precz z rządem” oraz „Chcemy wolności, prawa i chleba”. Protestujący robotnicy wzywali także do strajku generalnego.

Za sprawą amerykańskiej rozgłośni RISA, nadającej z Berlina Zachodniego, cały świat dowiedział się o proteście robotników. Strajk, który wybuchł 17 czerwca objął nie tylko Berlin, ale także inne miasta przemysłowe: Erfurt, Halle, Jena, Lipsk, Magdeburg i inne[11][12]. Załogi wychodziły na ulice i maszerowały z przedmieść, gdzie mieściły się ich miejsca pracy, zaś za porządek odpowiadali wybrane przez robotników komitety strajkowe. W Moskwie zdecydowano się na zakończenie protestów przy pomocy wojska. Przeciwko manifestantom skierowano radzieckie czołgi, a fabryki obsadzono żołnierzami Armii Czerwonej. Powstanie szybko stłumiono.

Nie wiadomo dokładnie, ile osób zginęło podczas tłumienia powstania. Według niektórych źródeł mogły zginąć 32 osoby (24 osoby od broni żołnierzy i osiem zamordowanych przez Policję Ludową NRD) lub też około 300 podczas zamieszek ulicznych[13] (267 ofiar cywilnych zabitych przez armię oraz 92 rozstrzelane osoby)[14]. Ponadto stracono kilkudziesięciu wschodnioniemieckich żołnierzy, którzy odmówili strzelania do robotników lub też przyłączyli się do protestujących. W ramach represji po powstaniu aresztowano prawie 2 tys. ludzi, z czego ok. 300 osób otrzymało kary długoletniego więzienia. Niektóre osoby czekały uwolniono po przemianiach ustrojowych w 1989 roku[13].

Skutki powstania nie były początkowo widoczne. SED wykorzystała protesty w celu pozbycia się frakcji Zaissera. Po buncie robotników władze zdecydowały się zmniejszyć obowiązkowe dostawy oraz podnieść ceny skupu[14]. Po powstaniu władze ZSRR udzielił NRD kredyt w wysokości 500 mln rubli na zakup surowców i żywności[14].

Lata 1953-1961

W 1954 roku ZSRR przyznał ograniczoną suwerenność NRD. Pełną suwerenność państwo dostało 20 listopada 1955 roku[3]. 28 stycznia 1956 roku NRD przystąpiła do Układu Warszawskiego[15]. Pod wpływem Poznańskiego Czerwca w 1956 roku władze NRD podniosły płace oraz uzyskały nowy kredyt od Moskwy na zakup dostaw żywności. Poprawa warunków życia wynika z obaw władz o wybuch kolejnego dużego powstania robotniczego[14].

W styczniu 1957 roku uchwalono dyrektywę o kolektywizacji rolnictwa, zrealizowaną w 1960 r. Powstały państwowe gospodarstwa rolne (Volkseigenes Gut) i spółdzielcze (Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft).

27 listopada 1958 roku Kreml przedstawił krajom zachodnim ultimatum, domagając się przyznania Berlinowi statusu wolnego, zdemilitaryzowanego miasta w ciągu najbliższych sześciu miesięcy, jednocześnie grożąc, że w przypadku odrzucenia pomysłu NRD podejmie samodzielnie działanie[16]. Zachód ultimatum odrzucił. Na początku 1959 roku Nikita Chruszczow zaproponował projekt pokojowego traktatu, który dałby Berlinowi status zdemilitaryzowanego miasta (co de facto oznaczałoby objęcie całego miasta przez ZSRR) oraz zagroził, że brak porozumienia przyczyni się do podpisania z NRD separatystycznego pokoju[16].

W 1960 roku Ulbricht został przewodniczącym Rady Państwa NRD[9].

Budowa Muru Berlińskiego

Budowa Muru Berlińskiego – sierpień 1961
 Osobny artykuł: Mur Berliński.

W latach 1960–1961 roku doszło do ponownego kryzysu wewnętrznego, nasiliły się ucieczki z NRD (w latach 1949-1961 do RFN uciekło niecałe 2,7 mln mieszkańców[17]). W lipcu 1961 roku SED wprowadził ograniczenia w ruchu osób mieszkających w komunistycznej części Berlina, a pracujących po stronie zachodniej. Na podstawie decyzji z 12 sierpnia zamknięto granicę Niemieckiej Republiki Demokratycznej z Berlinem Zachodnim oraz rozpoczęto przygotowania do budowy Muru. Budowę rozpoczęto w nocy z 17 na 18 sierpnia. Przez pierwsze tygodnie budowy do Berlina Zachodniego dostało się blisko 500 osób, w tym 85 dezerterów z armii NRD i paramilitarnych organizacji[16]. Pierwszą śmiertelną ofiarą, która próbowała pokonać Mur Berliński, był Rudolf Urban, który 19 sierpnia 1961 roku zginął po upadku z okna granicznej kamienicy na Bernauer Straße[16]. 24 sierpnia armia NRD po raz pierwszy otworzyła ogień w stronę uciekinierów. Według Centrum Badań Historii Najnowszej w Poczdamie w latach 1961-1989 zginęło 125 ludzi próbujących nielegalnie przekroczyć Mur Berliński[16].

17 sierpnia 1962 roku Peter Fechter zginął podczas próby sforsowania betonowej zapory. Podczas próby ucieczki został postrzelony w plecy. Alianckie służby z Berlina Zachodniego bały się interweniować, przez co leżący na ziemi mężczyzna wykrwawiał się przez kilka godzin[16].

Lata 1961-1988

Erich Honecker i Leonid Breżniew (lata 70.)
Wolf Biermann – bard wschodnioniemiecki, który w 1976 roku otrzymał zakaz powrotu do NRD

Na VI Kongresie partii w 1963 roku zdecydowano o wprowadzeniu nowego planu reform gospodarczych, które miały zapewnić dynamikę rozwojowi gospodarczemu kraju. Nowa polityka złamała podwaliny starego systemu stalinowskiego, a nawet wprowadziła pewne elementy kapitalizmu[18]. 9 maja 1968 uchwalono nową konstytucję, która za najważniejsze zadanie uznała rozwój wszechstronnej współpracy i trwałej przyjaźni z ZSRR. W tym samym roku planowano wysłać wojska NRD do Czechosłowacji w celu pacyfikacji Praskiej Wiosny wspólnie z wojskami innych państw Układu Warszawskiego. Wojska wschodnioniemieckie zatrzymały się jednak na granicy, postawione w stan gotowości bojowej, a do kraju tego wkroczyło jedynie ok. 30 żołnierzy w sztabie wojsk interwencyjnych w Milovicach.

W 1964 roku Niemiecka Republika Demokratyczna podpisała układ o przyjaźni, pomocy wzajemnej i współpracy z Związkiem Radzieckim. W 1967 roku podobny układ podpisała z Polską Ludową[3]. W 1968 roku uchwalono nową socjalistyczną konstytucję[3].

W latach zimnowojennych NRD prowadziła politykę wsparcia dla zagranicznych partii komunistycznych, szczególnie w krajach Trzeciego Świata oraz dla ruchów antykolonialnych czy niepodległościowych[19][20]. 20 sierpnia 1968 roku wojska NRD-owskie, radzieckie, polskie, węgierskie i bułgarskie rozpoczęły inwazję na Czechosłowację[21].

W 1970 roku NRD podpisała z RFN układ normujący podstawy stosunków dwustronnych (układ wszedł w życie w 1973 roku)[22]. W 1971 roku Walter Ulbricht zrezygnował z funkcji I sekretarza SED. Na stanowisku zastąpił go Erich Honecker[23]. Honecker doprowadził do dalszej poprawy relacji z RFN i wzajemnego uznania. 21 grudnia 1972 roku Republika Federalna Niemiec i Niemiecka Republika Demokratyczna podpisały tzw. „Układ NRD-RFN”, który znormalizował ich wzajemne stosunki. Umowa weszła w życie 21 czerwca 1973 roku[24]. Dzięki poprawie stosunków RFN i NRD oba państwa przystąpiły do ONZ w 1973 roku[3].

W 1972 roku Polska i Niemiecka Republika Demokratyczna wprowadziły ruch bezpaszportowy i bezwizowy pomiędzy państwami[25]. W samym 1972 roku granicę między NRD a PRL przekroczyło kilka milionów osób (głównie ludność miejska)[25].

W 1974 roku Honecker wdrożył reformę konstytucji, która ustanawiała SED kierowniczą partią[9]. Wokół Honeckera roztoczono kult jednostki. W latach 70. i 80. SED liczyła ok. 2 mln członków, zaś sama partia stała się jedną najbardziej dogmatycznych rządzących partii komunistycznych w Europie (podobna sytuacja była w Albanii)[9].

W sierpniu 1976 roku pastor Oskar Brüsewitz dokonał aktu samospalenia. W tym samym roku wybuchły protesty w związku pozbawienia barda Wolfa Biermanna prawa powrotu do domu. W październiku 1977 roku wybuchły zamieszki w Berlinie skierowane przeciwko władzy[26]. Protesty z lat 1976-1977 były odosobnionymi przypadkami – działalność Stasi zapobiegała powstaniu działalności opozycyjnej. Jedyną formą wyrażania swojego niezadowolenia do SED były uporczywe ucieczki z kraju.

Na początku lat 80. w NRD zaczęły kształtować się niezależne ruchy pokojowe i ekologiczne, które znalazły oparcie w niektórych strukturach kościoła ewangelickiego. Stopniowo pojawiały się także pisma wydawane w drugim obiegu. W grudniu 1985 roku powołano „Inicjatywę na rzecz pokoju i praw człowieka”, która stała się główną siłą opozycji. Wielu mieszkańców NRD wiązało nadzieje z polityką Michaiła Gorbaczowa. Po dojściu do władzy Gorbaczowa władze NRD zakazały rozpowszechnienia niektórych czasopism z ZSRR, zaś Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec odrzuciła pierestrojkę i głasnost[9][26].

Upadek NRD i Zjednoczenie Niemiec

Obchody „40-lecia NRD”, Berlin Wschodni, 1989
Berlińczycy przy Murze Berlińskim – 10 listopada 1989
Wschodnioniemiecka „Volkspolizei” czeka na rozkaz otwarcia granicy przy Bramie Brandenburskiej, 22 grudnia 1989

17 stycznia 1988 roku w Berlinie doszło do próby zorganizowania manifestacji przez środowiska opozycyjne. Większość demonstrantów aresztowano jeszcze przed rozwinięciem transparentów. Część osób zaangażowanych w manifestację dostała pozwolenie na wyjazd z kraju, a pozostałych zwolniono z więzień. Represje nie powstrzymały działalności ruchów opozycyjnych ani nie ograniczyły nasilających się ucieczek z kraju.

Kolejne manifestacje odbyły się się w styczniu i marcu 1989 roku w Lipsku. Miasto to stało się niedługo później jednym z centrów protestów przeciwko SED. W tym samym czasie wschodnioniemieccy opozycjoniści wystosowali dwa listy do rządu Czechosłowacji z żądaniem zwolnienia aresztowanych uczestników demonstracji w rocznicę śmierci Jana Palacha[26]. 9 marca Winfried Freudenberg próbował uciec do Berlina Zachodniego balonem własnej konstrukcji. Udało mu się przekroczyć granicę, lecz po demokratycznej stronie miasta rozbił się – mężczyzna nie przeżył katastrofy. Freudenberg był ostatnią osobą, która zginęła podczas ucieczki z Berlina Wschodniego[16].

7 maja 1989 roku odbyły się wybory komunalne. Na wezwanie opozycji około 100 tys. osób zapowiedziało bojkot wyborów. Oprócz tego członkowie opozycji podjęli próby prowadzenia niezależnych szacunków frekwencji. Według oficjalnych wyników do urn wyborczych stawiło się 99% obywateli, którzy poparli jedyną listę. Po ogłoszeniu wyników zgłoszono wiele protestów, które opierały się na cząstkowych wynikach z poszczególnych komisji wyborczych[26].

22 maja 1989 roku NRD i Polska ustaliły przebieg linii granicznej na wodach Morza Bałtyckiego[27].

Kolejne protesty wybuchły w czerwcu 1989 roku po masakrze studentów na Placu Niebiańskiego Spokoju. W wielu miastach NRD pisano napisy na murach oraz roznoszono ulotki, a w Berlinie i Lipsku doszło do manifestacji[26]. Pod koniec czerwca Węgry otworzyły granicę z Austrią – w efekcie wielu mieszkańców NRD zaczęło uciekać przez Czechosłowację, Węgry i Austrię do RFN. Liczba osób, która przez Węgry uciekła do RFN wynosi ok. 25 tys[3]. Ucieczkę obywateli nazwano rewolucją trabantów. Z czasem wczasowicze z NRD zaczęli wdzierać się na tereny ambasad RFN w Warszawie, Pradze, Budapeszcie i Sofii domagając się azylu politycznego[28][29]. Na początku października SED zgodził się na przetransportowanie uchodźców specjalnymi pociągami przez terytorium NRD. W Dreźnie tysiące osób próbowało dostać się do pociągów, doprowadzając do zamieszek[26].

Przemiany polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej ożywiły aktywność dotychczasowych grup opozycyjnych. Powstały nowe organizacje (m.in. Demokratyczny Przełom, Demokracja Teraz, Nowe Forum). Nowe Forum opublikowało deklarację „Przełom '89”, które podpisały tysiące obywateli NRD[26]. Od wrześniu kościół św. Mikołaja w Lipsku odprawiał nabożeństwa w intencji pokoju. Z każdym tygodniem coraz więcej osób uczestniczyło w modlitwach oraz w manifestacjach po ich zakończeniu[26].

2 października 1989 roku w Lipsku odbyła się manifestacja, która zgromadziła 20 tys. ludzi. Demonstranci wznosili okrzyki na cześć Gorbaczowa oraz domagali się legalizacji Nowego Forum. Manifestacje odbyły się pomimo mobilizacji gigantycznych sił politycznych[26]. 7 października przypadła 40. rocznica powstania Niemieckiej Republiki Demokratycznej.

Po 7 października praktycznie codziennie dochodziło do kolejnych manifestacji przeciwko SED-owi. Huczne państwowe obchody przyćmiły liczne demonstracje. 16 października w Lipsku zgromadziło się 120 tys. osób[26].

17 października Biuro Polityczne KC SED odwołało Ericha Honeckera i jego najbliższych współpracowników. Formalne głosowanie odbyło się następnego dnia. Nowym I sekretarzem został Egon Krenz, który 27 października objął także funkcję przewodniczącego Rady Państwa. Obok wyboru Krenza na urząd SED zdecydował się ogłosić amnestię[26]. Pomimo zmian personalnych nie zdecydowano się na konkretne reformy polityczne i gospodarcze. Pod koniec października władze rozpoczęły nieoficjalne rozmowy z opozycjonistami. 4 listopada 1989 roku odbyła się manifestacja w Berlinie, która zgromadziła 700 tys. uczestników. 8 listopada Nowe Forum zostało zalegalizowane. W tym samym dniu powołano nowego premiera – został nim Hans Modrow.

9 listopada przyjęto projekt rozporządzenia wprowadzającego swobodę emigracji do RFN. Podczas konferencji prasowej Günter Schabowski podał nieprecyzyjne informacje o rozporządzeniu[30]. Pod naporem tłumu zdecydowano się na natychmiastowe otwarcie granic. Jednocześnie tysiące berlińczyków zaczęły burzyć mur. W ciągu kilku dni granicę w Berlinie przekroczyło 4 mln mieszkańców NRD[26]. 22 listopada SED zapowiedziała obrady „okrągłego stołu” z liderami opozycji[26]. W międzyczasie Egon Krenz wyraził gotowość do usunięcia z konstytucji zapisu o „przewodniej roli partii” oraz wyrzucono z SED Ericha Honeckera.

Pod koniec 1989 roku kanclerz RFN, Helmut Kohl, zaproponował dziesięciopunktowy plan zjednoczenie Niemiec[28]. Pomysł ten cieszył się popularnością wśród społeczeństwa, choć przywódcy NRD oraz liderzy opozycji wypowiadali się negatywnie na temat zjednoczenia państw[26]. Negatywne stanowisko wobec zjednoczenia przedstawiła Margaret Thatcher, która argumentowała swoją opinię nienaruszalnością granic zagwarantowaną przez konferencję helsińską w 1975 roku[28].

Na początku grudnia wybuchło oburzenie mieszkańców NRD przeciwko AfNS (następcy Stasi) – członkowie tego organu masowo niszczyli dokumenty dotyczące przestępczej działalności tajnej policji. Berlińczycy zorganizowali manifestację, która zdobyła i okupowała budynek tajnych służb. 8 grudnia SED wybrał nowe kierownictwo partii.

7 grudnia 1989 roku rozpoczęła się pierwsza tura rozmów „okrągłego stołu”. W rozmowach uczestniczyli w równej liczbie przedstawiciele SED i opozycji, a także obserwatorzy z Kościoła ewangelickiego. Powołano szereg zespołów roboczych, które rozpoczęły wypracowywanie porozumień w różnych kwestiach[26]. Jednocześnie stolice poszczególnych okręgów NRD zorganizowały regionalne obrady „okrągłego stołu”[26]. Obrady zakończyły się 12 marca 1990 roku.

W obliczu krążących wieści o kontynuowaniu działalności przez AfNS 15 stycznia 1990 roku demonstranci zdobyli kwaterę główną dawnego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego w Berlinie[26].

3 października 1990 roku – fajerwerki nad Bramą Brandenburską z okazji przywrócenia jedności Niemiec

18 marca 1990 roku odbyły się wybory parlamentarne – 48,1% głosów zdobyła Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna (CDU) i jej sojusznicy. Sukces CDU wynikał głównie z propagowania zjednoczenia Niemiec oraz (w mniejszym stopniu) z popularności kanclerza Kohla[26]. 21,9% głosów otrzymała Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SPD). SED (przemianowany na Partię Demokratycznego Socjalizmu) zdobył 16,4% głosów[26]. Ugrupowania opozycyjne, skupione w Sojuszu '90, zdobyło 2,9% głosów.

Po wyborach rozpoczęto negocjacje na temat warunków zjednoczenia Niemiec, które miały zarówno wymiar wewnątrzniemiecki jak i międzynarodowy. 5 maja w Bonn rozpoczęła się tzw. „Konferencja dwa plus cztery”, w której uczestniczyli ministrowie NRD, RFN, USA, ZSRR, Wielkiej Brytanii i Francji. 1 lipca 1990 roku stworzono unię walutową – markę wschodnią wymieniono na zachodnią w stosunku 1:1[28]. Po burzliwych debatach Konferencja „2+4” zakończyła się 12 września – pod koniec rozmów podpisano „traktat o ostatecznej regulacji dotyczącej Niemiec”. Traktat mówił m.in. o zrzeczeniu się roszczeń terytorialnych względem innych państw, redukcji wojska do 370 tys. oraz wycofaniu wojsk radzieckich do 1994 roku. Dodatkowo cztery mocarstwa zrzekły się swoich praw do odpowiedzialności dotyczącej Niemiec. 31 sierpnia przedstawiciele NRD i RFN podpisali traktat o zjednoczeniu obu państw niemieckich. 2 grudnia 1990 roku odbyły się wybory do Bundestagu – CDU zdobyło 44% głosów, SPD 33,5% głosów, liberałowie 11%, Sojusz90 / zieloni 4%, komuniści 2%[28]. 3 października nastąpiło zjednoczenie obu państw.

Gospodarka

 Osobny artykuł: Marka NRD.

Głównymi ośrodkami przemysłowymi NRD były miasta: Berlin Wschodni, Drezno (przemysł ceramiczny), Halle, Karl-Marx-Stadt, Magdeburg, Lipsk (przemysł poligraficzny, maszynowy, włókienniczy, chemiczny i elektrotechniczny). Pod koniec lat 40. przeprowadzono nacjonalizację gospodarki i reformę rolną w duchu kolektywizacji[31]. Niemiecka Republika Demokratyczna była krajem przemysłowym z niewydajnym rolnictwem. Był największym na świecie producentem węgla brunatnego.

Pod koniec II wojny światowej gospodarki czterech stref okupacyjnych Niemiec były na zbliżonym poziomie – dzięki mniejszym zniszczeniom wojennym radziecka strefa przewyższała pozostałe[32]. W latach 1946-1948 NRD przeprowadziło nacjonalizację przemysłu i kolektywizację rolnictwa, podczas czy w RFN obowiązywała socjalna gospodarka rynkowa[3]. W kwietniu 1946 roku wywłaszczono 6500 obszarników i 4000 byłych nazistów – ich ziemie (⅓ całej powierzchni radzieckiej strefy okupacyjnej) podzielono między 50 tys. niemieckich rodzin[4].

W latach 1945-1947 władze Związku Radzieckiego rozpoczęły wywożenie wschodnioniemieckich fabryk do swojego państwa. Fabryki, które uniknęły rozbiórki wykorzystano dla potrzeb radzieckiego przemysłu[4]. Do 1948 roku 25% produkcji przemysłowej wędrowało do Związku Radzieckiego[33]. Wkrótce potem gospodarka RFN zaczęła przewyższać NRD, zaś reformy przeprowadzone przez SED oraz masowe ucieczki mieszkańców NRD doprowadziły do problemów gospodarczych[33]. Pod wpływem nacjonalizacji gospodarki, zniszczeń wojennych, powojennych grabieży, kosztów kontrybucji oraz zbyt wysokich norm planu pięcioletniego doprowadziły NRD do stanu bankructwa w pierwszej połowie lat 50.[16]. Od lat 50. Związek Radziecki rozpoczął dotowanie Niemiec Wschodnich[32]. W latach 1951-1955 realizowano pierwszy plan gospodarczy.

W 1950 roku Niemiecka Republika Demokratyczna została członkiem RWPG[17].

Po powstaniu robotniczym w 1953 roku władze NRD rozpoczęły produkcję dóbr konsumpcyjnych – symbolem zmiany polityki gospodarczej stał się samochód Trabant[32]. Dzięki subwencjom od Związku Radzieckiego i Republiki Federalnej Niemiec gospodarka NRD w latach 70. stała na wysokim poziomie w porównaniu do innych państw socjalistycznych[34]. W 1980 roku poziom dobrobytu NRD przewyższał ZSRR[32]. Zaopatrzenie w samochody przewyższało wszystkie państwa socjalistyczne. Bezrobocie w NRD nie istniało[32].

W 1988 roku państwowy dziennik Neues Deutschland głosił, że NRD należy do czołowej dziesiątki wiodących gospodarczo państw – w rzeczywistość NRD znajdowały się w dużych kłopotach finansowych, które w krótkim czasie mogły doprowadzić do bankructwa państwa[32].

W Niemieckiej Republice Demokratycznej działała sieć sklepów Intershop, w których można było kupić zachodnie towary za walutę wymienialną[35].

Stasi

Siedziba Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego NRD, obecnie Muzeum Stasi

Kontrolę polityczną nad mieszkańcami NRD miało Stasi (Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego – niem. Ministerium für Staatssicherheit). Stasi powstało w 1950 roku i działało do 1990 roku. Naczelny organ bezpieczeństwa NRD podlegał min. bezpieczeństwa państwa. Kierownikami Stasi byli m.in.: Wilhelm Zaisser, Ernst Wollweber oraz Erich Mielke (w latach 1957-1989). W 1989 roku organ liczył ok. 91 tys. funkcjonariuszy i ok. 173 tys. konfidentów[36]. Stasi posiadała największą (w stosunku do liczby mieszkańców) liczbę funkcjonariuszy i tajnych współpracowników spośród państw bloku wschodniego. Kierowana przez biuro polityczne SED nie podlegała kontroli parlamentarnej[36]. Stasi inwigilowała wszystkie dziedziny życia obywateli. Ponadto prowadziła śledztwa w sprawach o zbrodnie przeciwko państwu, wojenne i nazistowskie. Poza granicami NRD organ ten zajmował się działaniami szpiegowskimi i dywersyjnemu. Stasi zapewniała państwu znaczne dochody, pochodzące z „eksportu” więźniów politycznych, które wykupywała RFN[26]. Po Stasi pozostały akta dotyczące ponad 1 mln obywateli NRD[36]. Dokumenty udostępnia tzw. Urząd Gaucka.

Sport

Heidi Krieger podczas mistrzostw Europy w Stuttgarcie (1986). W 1997 roku Heidi zdecydowała się na operację zmiany płci i przyjęła imię Andreas

Reprezentacja Niemieckiej Republiki Demokratycznej brała udział w jedenastu igrzyskach olimpijskich, zdobywając na nich 519 medali, w tym 192 złote[37]. Największe sukcesy wschodnioniemieccy sportowcy odnosili od 1972 roku[38].

Przy akceptacji władz NRD tworzono osoby przystosowane do zawodów olimpijskich w ramach Państwowego Programu Badawczego 14.25 (nazywanego także „Planem 14.25”)[38]. Za planem stali: prezydent Niemieckiego Związku Gimnastyki i Sportu Manfred Ewald oraz kierownik grupy operacyjnej „Um” (Unterstützende Mittel – Środki Wspomagające) Manfred Höppner. Każdego roku Dziecięco-młodzieżowa szkoła sportowa (KJS, Kinder und Junge Schule) wybierała setki dzieci w wieku 10-12 lat, izolowała je od rodzin i szkoliła na sportowców. W latach 1974-1989 program KJS objął ok. 100 tys. sportowców[37]. Powszechną praktyką wśród nrd-owskich sportowców było stosowanie niedozwolonych substancji. Jednym z takich środków był Oral Turinabol – niebieskie 5-miligranowe pastylki zawierające testosteron. Roczne zużycie tego środka wynosiło ok. 1,8 mln tabletek[37]. Doping stosowano także u dzieci[39].

Środki przekazu

 Osobny artykuł: Neues Deutschland.

W 1989 roku w Niemieckiej Republice Demokratycznej wydawano 543 tytułów prasowych o łącznym nakładzie 21,9 mln[40]. Do 1990 roku wszystkie gazety i czasopisma należy do organizacji politycznych, społecznych i kulturalnych, zaś prawie wszystkie dzienniki kontrolowała władza. Pod koniec 1990 roku większa część prasy oddano w prywatne ręce[40].

Oficjalną agencją NRD była Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst GmbH (ADN), która powstała w 1946 roku jako agencja prasowa i agencja radiowo-telewizyjna[41]. W 1989 roku stała się niezależna. W 1990 ADN przekształcono w spółkę akcyjną[40].

Publiczną stacją telewizyjną w NRD był Deutscher Fernsehfunk. Wielu mieszkańców Niemieckiej Republiki Demokratycznej odbierało nielegalnie programy zachodnioniemieckiej telewizji przy pomocy analogowych anten. Odbiór stacji telewizyjnych z RFN był zabroniony, zaś Stasi regularnie tropiła i szykanowała osoby, które łamały zakaz. Obok Stasi na tym polu działali także młodzieżowi aktywiści, którzy przestawiali anteny. Pomimo zakazów wielu mieszkańców NRD oglądało regularnie telewizję z RFN (poza mieszkańcami Drezna i okolic oraz przygranicza polsko-niemieckiego w pobliżu Szczecina i wyspy Rugii), do których nie docierał sygnał). Regiony bez dostępu do zachodniej telewizji nazywano „Doliną Niewiedzących”[42]. Pod koniec lat 80. niektórzy mieszkańcy NRD przemycali z Polski kable i anteny w celu odbierania sygnału[42].

W 1984 roku wysłano dwa anonimowe listy do rządu NRD z nakazem udostępnienia telewizji zachodnioniemieckiej w Dreźnie i okolicach – osoba, która wysłała anonimy groziła wysadzeniem publicznych budynków[42]. List nigdy nie dotarł do władz – został przechwycony przez Stasi. Pomimo dużych wysiłków Stasi nie udało się odnaleźć autora (bądź autorów) pogróżek. Śledztwo w tej sprawie zakończono w 1987 roku[42].

Religia

W NRD największą grupą wyznaniową stanowili wyznawcy Kościoła Ewangelickiego. Na skutek polityki władz komunistycznych i forsowania przez nich ateizmu większość członków Kościoła ewangelickiego odeszła w ciągu ponad 40 lat. Pod wpływem działania władz Kościół ewangelicki w NRD oddzielił się od Kościoła w RFN w 1969 roku[43]. Powstał w ten sposób Związek Kościołów Ewangelickich NRD, który zawarł umowę z Socjalistyczną Partią Jedności Niemiec. W 1971 roku Związek Kościołów Ewangelickich NRD przyjął formułę, że jest „Kościołem w socjalizmie”. Porozumienie kościoła i władzy wykorzystała SED w propagandzie, twierdząc, że Kościół ewangelicki jest największą niekomunistyczną organizacją popierającą NRD. W zamian za ustępstwa Kościół otrzymał pewną niezależność na swoim terytorium – władze nie mogły zakazywać organizowania kościelnych imprez czy też aresztować osób na terenie kościelnym[43]. Uzyskanie azylu na terenie kościoła pozwoliła członkom opozycji na uformowanie się ruchu społecznego oporu. Pod koniec lat 80. ok. 3 tys. osób korzystało z prawa zakazującego władzom aresztowania osób na terenie kościoła[43].

W 2012 roku ponad 52% Niemców z dawnej NRD przyznawało, że nie wierzy w Boga (podczas gdy w zachodnich Niemczech taką deklarację składało 10% zapytanych)[44].

Różnice pomiędzy zachodnimi a wschodnimi landami

Po zjednoczeniu Niemiec zachodnie landy przeznaczyły wiele miliardów marek (od 2002 euro) na rozwój wschodnich landów. Pomimo dużych nakładów finansowych do dzisiaj wschodnie landy rozwijają się wolniej od zachodnich. W latach 1991-2013 z obszarów dawnego NRD uciekło do zachodnich landów 3 mln 300 tys. osób. 2 mln 100 tys. mieszkańców zachodnich landów przeprowadziło się do NRD w celu zamieszkania z rodziną lub założenia biznesu[45]. W latach 1989-2009 do nowych landów RFN trafiło 1,2 biliona euro[46].

W 1990 roku dochód narodowy wschodnich Niemiec spadł o 15%, a ponad 33% mieszkańców nie pracowała lub była zatrudniona krótkoterminowo[3]. Nasilający się kryzys gospodarczy wywołał antykohlowskie manifestacje inspirowane przez neonazistów we wschodnich miastach[3].

W lipcu 2009 roku instytut Forsa zapytał 1002 mieszkańców Niemiec czy chcieliby powrotu muru berlińskiego i podziału państwa. 16% przebadanych Niemców z zachodnich landów oraz 10% ze wschodnich opowiedziało się za powrotem muru[46]. Niezadowolenie mieszkańców z zachodu wynika przede wszystkim z konieczności płacenia „podatku solidarnościowego”, który przeznaczono na odbudowę byłej NRD. Z kolei niezadowolenie mieszkańców wschodu wynika z rozczarowania – pensje na wschodzie są niższe niż w zachodnich landach, a wysokie bezrobocie doprowadziło do wyludnienia niektórych obszarów[46]. Przeprowadzone przez instytut Forsa badania z 2004 roku wykazały, że powrotu do podziału Niemiec pragnęło 25% mieszkańców zachodnich landów oraz 12% wschodnich[46].

Zobacz też

Uwagi

  1. Dodatkowo język łużycki w częściach okręgów Chociebuż i Drezno.
  2. Oficjalne nazewnictwo, niem.: Berlin, Hauptstadt der DDR.
  3. Domena.dd była przewidziana dla NRD, była używana jedynie wewnętrznie na komputerach uniwersyteckich w Jenie i Dreźnie. Domena ta nigdy nie była osiągalna z zewnątrz. Stosowne informacje nie znajdowały się na serwerach nazw IANA. Po upadku NRD dla całego RFN-u stosowana jest domena.de. Informacje o domenie w języku niemieckim.

Przypisy

  1. a b c Encyklopedia Świat w Przekroju '77, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977, s. 201, ISSN 0137-6799.
  2. NRD się przedstawia, Zeit im Bild, Drezno 1971, s. 7.
  3. a b c d e f g h i j k Oxford Wielka Encyklopedia Świata. T. 10. Poznań: Oxford Educational, 2005. ISBN 83-7325-700-4.
  4. a b c Czekaj 1998 ↓, s. 2146.
  5. a b c Wolfgang Benz; Hermman Graml (1986); Siglo XX. II. Europa después de la Segunda Guerra Mundial 1945-1982, s. 37.
  6. Wolfgang Benz; Hermman Graml (1986); Siglo XX. II. Europa después de la Segunda Guerra Mundial 1945-1982, s. 371-372.
  7. Martin Kitchen, A History Of Modern Germany 1800-2000, Blackwell, 2006, s. 328.
  8. Czekaj 1998 ↓, s. 2147.
  9. a b c d e Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec. Internetowa Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-06-30].
  10. Probonis 1998 ↓, s. 427.
  11. a b c d e f g h Probonis 1998 ↓, s. 428.
  12. powstanie czerwcowe. Internetowa Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-06-30].
  13. a b Przemysław Zieliński: POWSTANIE ROBOTNICZE W NIEMIECKIEJ REPUBLICE DEMOKRATYCZNEJ W 1953 ROKU. konflikty.pl, 2010-09-10. [dostęp 2017-06-30].
  14. a b c d Probonis 1998 ↓, s. 429.
  15. Oxford Wielka Historia Świata. T. 29: XX wiek Świat i Polska po II wojnie światowej - Dekolonizacja - Lata siedemdziesiąte - Filozofia. Poznań: Oxford Educational, s. 20. ISBN 978-83-7425-832-6.
  16. a b c d e f g h Mur berliński. W: Historia PRL. T. 10: 1961-1962. New Media Concept, 2009, s. 10-13. ISBN 978-83-7558-516-2.
  17. a b Mariusz Jarosiński: Powstanie RWPG. dzieje.pl, 2009-06-16. [dostęp 2017-06-29].
  18. Wolfgang Benz; Hermman Graml (1986); Siglo XX. II. Europa después de la Segunda Guerra Mundial 1945-1982, s. 427.
  19. Afrikaserie: Simbabwe (niem.). newsatelier.de, 2006-07-22. [dostęp 2017-06-29].
  20. Stellungnahme der Bundesregierung zu dem Schlussbericht der Unabhängigen Kommission zur Überprüfung des Vermögens der Parteien und Massenorganisationen der DDR (niem.). bmi.bund.de. [dostęp 2017-06-29].
  21. Oxford Wielka Encyklopedia Świata. T. 20. Poznań: Oxford Educational, 2006, s. 259. ISBN 83-7425-500-5.
  22. Niemcy. Historia. (pol.). encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2015-09-01].
  23. Wolfgang Benz; Hermman Graml (1986); Siglo XX. II. Europa después de la Segunda Guerra Mundial 1945-1982, s. 462-463.
  24. układ NRD–RFN. Internetowa Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-06-30].
  25. a b Nowe drogi polskiej wsi. W: Historia PRL. T. 15: 1971-1972. New Media Concept, 2009, s. 22. ISBN 978-83-7558-521-6.
  26. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna (pol.). rok1989.pl. [dostęp 2017-06-29].
  27. 22 maja 1989 r. Rozgraniczenie wód terytorialnych PRL i NRD. nowahistoria.interia.pl, 2015-05-22. [dostęp 2017-06-29].
  28. a b c d e Andrzej Włusek: Zjednoczenie Niemiec. historykon.pl, 2014-10-03. [dostęp 2017-06-29].
  29. Ostatnie odsłony żelaznej kurtyny. W: Historia PRL. T. 25: 1989. New Media Concept, 2009, s. 26-29. ISBN 978-83-7558-531-5.
  30. Geir Moulson: Günter Schabowski: Political spokesman whose 1989 press conference hastened the fall of the Berlin Wall (ang.). independent.co.uk, 2015-11-02. [dostęp 2017-06-29].
  31. Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) (pol.). infoniemcy.eu. [dostęp 2017-06-29].
  32. a b c d e f Bernd Ingmar Gutberlet: Jak było naprawdę? 50 nieporozumień na temat historii. Sonia Draga Sp. z o.o., 2016. ISBN 978-83-7999-377-2. [dostęp 2017-06-29].
  33. a b Czekaj 1998 ↓, s. 2143.
  34. Łukasz Kluza: Rozpad bloku komunistycznego. Upadek ZSRR i zjednoczenie Niemiec. historia.org.pl, 2010-05-23. [dostęp 2017-07-06].
  35. Komuna przez różowe okulary. W: Historia PRL. T. 15: 1971-1972. New Media Concept, 2009, s. 85. ISBN 978-83-7558-521-6.
  36. a b c Stasi. Internetowa Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-06-29].
  37. a b c NRD - państwo sportowych cudów. ineria.pl, 2014-03-18. [dostęp 2017-06-30].
  38. a b Maszyny do wygrywania. eurosport.onet.pl, 2012-05-07. [dostęp 2017-06-30].
  39. Ale Historia. Doping w sporcie. Dlaczego pływaczki z NRD mówiły niskim głosem?. wyborcza.pl, 2012-09-30. [dostęp 2017-06-30].
  40. a b c Niemcy. Środki przekazu.. Internetowa Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-06-30].
  41. Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst. Internetowa Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-06-30].
  42. a b c d Gniew ludu w "Dolinie Niewiedzących". Żądali dostępu do zachodniej telewizji. tvn24.pl, 2015-08-25. [dostęp 2017-06-30].
  43. a b c POLACY I WSCHODNI NIEMCY. tygodnikpowszechny.pl, 2009-11-03. [dostęp 2017-06-30].
  44. Dariusz Bruncz: Wschodnie Niemcy najbardziej ateistycznym rejonem świata. ekumenizm.pl. [dostęp 2017-06-30].
  45. 25 Jahre Deutsche Einheit (niem.). destatis.de. [dostęp 2017-06-29].
  46. a b c d Kamil Janicki: Co siódmy Niemiec chce z powrotem muru. histmag.org, 2009-09-26. [dostęp 2017-06-29].

Bibliografia

  • Mémo Larousse: Encyklopedia, 4 – Kraje świata, BGW Warszawa 1992, s. 441, ​ISBN 83-7066-390-7​.
  • Encyklopedia historii świata dla całej rodziny, Przegląd Reader’s Digest Warszawa 2002, s. 411, ​ISBN 83-88243-27-6​.
  • Teresa Janina Czekaj (redaktor naczelny). W podzielonych Niemczech. „Gazety Wojenne”, 1998. 
  • Witold Pronobis: Świat i Polska w dwudziestym wieku. Warszawa: Editions Spotkania, 1990.
The article is a derivative under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License. A link to the original article can be found here and attribution parties here. By using this site, you agree to the Terms of Use. Gpedia Ⓡ is a registered trademark of the Cyberajah Pty Ltd.