Wyspa Man

Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy jednej z Wysp Brytyjskich. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Isle of Man.
Isle of Man
Ellan Vannin

Wyspa Man
Flaga Wyspy Man
Herb Wyspy Man
Flaga Wyspy Man Herb Wyspy Man
Dewiza: (łac.) Quocunque Jeceris Stabit
(Gdziekolwiek mnie rzucisz, będę stał)
Hymn: Arrane Ashoonagh – hymn państwowy
God Save the Queen – hymn królewski

(Hymn Państwowy
Boże, chroń Królową
)
Położenie Wyspy Man
Język urzędowy manx, angielski
Stolica Douglas
Ustrój polityczny monarchia
Typ państwa królestwo
Status terytorium dependencja korony brytyjskiej
Zależne od Wielkiej Brytanii
Głowa terytorium królowa, Pani Man[1] Elżbieta II
Gubernator – namiestnik gubernator porucznik Adam Wood
Szef rządu premier Allan Bell
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
191. na świecie
572 km²
0
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
197. na świecie
86 866[2]
131,2 osób/km²
93,9% – Brytyjczycy[3]
6,1% – pozostali
PKB (2003)
 • całkowite 
 • na osobę

2,2 mld USD
35 000 USD
Jednostka monetarna funt manx i funt brytyjski (IMP, GBP)
Rok utworzenia wydzielenie z Królestwa Szkocji
1333
Religia dominująca anglikanizm
Strefa czasowa UTC UTC 0 – zima

UTC+1 – lato

Kod ISO 3166 IM/IMN/833
Domena internetowa .im
Kod samochodowy GBM
Kod telefoniczny +44
Mapa Wyspy Man
Wyspa Man i jej okolice
Mapa Wyspy Man
Północny fragment Wyspy Man (widać Ramsey) z lotu ptaka
Widok wyspy z satelity
Tablice rejestracyjne na Wyspie Man
Okładka paszportu Wyspy Man

Wyspa Man (ang. Isle of Man, manx Ellan Vannin, Mannin) – dependencja korony brytyjskiej znajdująca się na wyspie Man, należącej do archipelagu Wysp Brytyjskich i położonej na Morzu Irlandzkim między Wielką Brytanią a Irlandią. Jako terytorium, prawnie nie jest częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej ani Unii Europejskiej[4]. Obywatele Man nie mają reprezentacji w unijnych procesach prawotwórczych, korzystać mogą jednak z części praw przyznanych na mocy obywatelstwa UE.

Ustrój polityczny

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Wyspy Man.

Wyspa Man zachowała daleko idącą autonomię. Nie podlega ustawodawstwu brytyjskiemu i nie ma przedstawiciela w parlamencie brytyjskim. Jednak głową państwa jest monarcha brytyjski – noszący tytuł Lord of Mann – reprezentowany przez gubernatora porucznika (Lieutenant Governor), sprawującego swój urząd przez okres pięciu lat. Wielka Brytania odpowiada za politykę zagraniczną i obronność dependencji.

Wyspa Man ma własny, dwuizbowy parlament, Tynwald (Thingvöller), działający nieprzerwanie od 979 roku[5]. Rząd składa się z dziewięciu ministerstw, a na jego czele stoi Chief Minister, powoływany przez Tynwald na pięcioletnią kadencję. Wyspa posiada również własną flagę, godło, hymn, walutę (równoważną brytyjskiej), a od 1973 r. wydaje własne znaczki pocztowe.[6]

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia wyspy Man.

Wyspa jest w większości nizinna, jedynie w części północnej znajdują się wzgórza, sięgające do wysokości 621 m n.p.m. (góra Snaefell). Wyspa posiada wybrzeże klifowe. W około 30% pokrywają ją wrzosowiska i krzewy.

Klimat

Klimat na wyspie jest umiarkowany ciepły morski. Charakteryzuje się on stosunkowo niewielkimi różnicami temperatur. Najchłodniejszym miesiącem jest luty, ze średnią temperaturą 4,9 °C, najcieplejszymi – lipiec oraz sierpień, ze średnią temperaturą 17,6 °C. Rekordową temperaturą odnotowaną na wyspie było 28,9 °C. Zimą rzadko zdarzają się opady śniegu. Czasami pojawiają się mgły, w szególności na południowym i wschodnim wybrzeżu. Średnia roczna ilość opadów na południowo-wschodnim wybrzeżu wynosi 863 mm, jednak zmienia się wraz z wysokością, osiągając ponad dwukrotnie większą wartość na najwyższym wzniesieniu wyspy[7].

Populacja

W 2006 roku populacja Wyspy Man liczyła 80 058 osób, z czego 26 218 zamieszkiwało stolicę Douglas. 47,6% stanowiły osoby urodzone na wyspie, kolejne 37,2% w Anglii, 3,4% w Szkocji, 2,1% w Irlandii Północnej i niespełna 1,2% w Irlandii.

Rdzenną ludność wyspy stanowią celtyccy Mańczycy. Największy odsetek imigrantów tutaj osiedlających się lub pracujących w ostatnich latach stanowią: Polacy, Bułgarzy, Rumuni, Filipińczycy, Południowoafrykańczycy, Hindusi.

Religia (2010): anglikanie 72%, ateiści 15,4%, katolicy 11%, inni chrześcijanie 1,1%, inne religie 0,5%[8][9].

Gospodarka

Przez wieki głównym źródłem dochodu mieszkańców wyspy było morze: żegluga, rybołówstwo, a także przemyt importowanych towarów – z pominięciem wysokich ceł – do Anglii. Po 1765 r. i przejęciu praw lordów Man przez Koronę Brytyjską nastąpił okres bezwzględnej walki z przemytnictwem i mieszkańcy wyspy musieli zwrócić swe zainteresowania ku innym dziedzinom gospodarki: rolnictwu, hodowli, przemysłowi wydobywczemu.

Rybołówstwo

W połowie XIX w. na wyspie stacjonowało ok. 1100 kutrów i większych łodzi, na których łowiło ok. 7500 rybaków, z tego ok. 600 łodzi (3800 rybaków) z samej wyspy, a pozostali z Anglii i Irlandii. Łowiono głównie śledzie, które na miejscu solono i przerabiano (w 1860 r. ok. 40 tys. baryłek). Z tego ok. 25% przeznaczano na rynek wyspy, a pozostałą część wywożono do Anglii i Irlandii.[10] Rybołówstwo pozostawało ważną dziedziną gospodarki wyspy aż do lat 80. XX w.

Rolnictwo i hodowla

Wykorzystaniu rolniczemu podlega głównie północna, nizinna część wyspy, centralna dolina między Douglas i Peel oraz nizinne tereny wokół Castletown i Port St Mary. Na najlepszych glebach uprawiano od dawna ziemniaki, z braku odpowiedniej ilości nawozu zwierzęcego nawożąc pola glonami zbieranymi z plaż po sztormach.[10] Poza tym siano tu pszenicę i fasolę. Na stokach wzgórz i na piaszczystych glebach w północnej części wyspy uprawiano owies i jęczmień. Hodowano bydło, konie, świnie, drób, a na wyższych pastwiskach wypasano owce. Do lat międzywojennych dość znaczne nadwyżki produkcji rolniczej (ziemniaki, zboża, masło, jaja) wywożono do Anglii, głównie na rynki Liverpoolu i Whitehaven.[10] Obecnie ilość użytków rolniczych się kurczy, a produkcja nastawiona jest głównie na rynek wewnętrzny.

Górnictwo i hutnictwo

Wyspa nie jest zbyt bogata w surowce mineralne, jednak górnictwo rud metali istniało tu już w czasach prehistorycznych. Jak świadczą znaleziska kamiennych narzędzi z Bradda Head, eksponowanych dziś w muzeum w Douglas, już ok. 1200 r. p.n.e. wydobywano tam miedź. O istnieniu nowożytnego górnictwa świadczą już zapisy z XIII w., a z XIV-XV w. pochodzą znaleziska pozostałości pieców hutniczych do wytapiania ołowiu w rejonie Ronaldsway. W następnych wiekach wydobywano rudy ołowiu i miedzi w rejonie Alderley i Foxdale oraz rudę żelaza (hematyt) w rejonie Maughold Head. Szczyt rozwoju górnictwa przypadł na lata 1850 – 1890. W 1860 r. w Foxdale wyprodukowano 1950 ton ołowiu, a w Laxey na wschodnim wybrzeżu wyspy 3181 ton koncentratu cynku, 627 ton ołowiu i 320 ton miedzi.[10] W roku 1870 ta druga kopalnia, która osiągnęła wówczas głębokość ponad 560 m i zatrudniała 500 pracowników, dawała ok. 20% brytyjskiej produkcji cynku, a poza tym sporą ilość ołowiu z domieszką srebra. Pamiątką po tamtych czasach jest w Laxey „Lady Isabell” – największe zachowane do naszych czasów koło wodne, zbudowane w 1854 r. do napędzania pomp odwadniających kopalnię.[11],[12] Złoża rud na wyspie zaczęły się wyczerpywać już pod koniec XIX w. Większość zakładów zakończyła eksploatację na początku następnego stulecia, a kopalnię w Laxey zamknięto ostatecznie w roku 1929. Ogólnie na terenie wyspy istniało ok. 200 większych i mniejszych kopalń liczących łącznie ponad 200 szybów. Poza tym w różnych okresach eksploatowno na terenie wyspy m. in. gliniaste łupki, piaskowiec jako kamień budowlany, a nawet niewielkie ilości czarnego marmuru (w Castletown) i granitu.

Aktualny stan gospodarki

Aktualnie (2016 r.) dochód brutto na głowę mieszkańca wyspy wynosi 82 650 dolarów amerykańskich. [13] Dziedzinami gospodarki, przynoszącymi największą część dochodu wyspy, są ubezpieczenia oraz zakłady i gry hazardowe on-line (po 17% PKB), a w drugiej kolejności teleinformatyka i bankowość (po 9% PKB). Wszystkie te dziedziny korzystają ze specyficznego statusu prawnego wyspy. Przemysł (precyzyjny, lotniczy, elektroniczny, włókienniczy, pamiątkarski, przetwórstwo spożywcze, używki) daje 5% PKB. Znaczącą pozycję mają jeszcze usługi, w tym zwłaszcza w sektorze medycyny i ochrony zdrowia. Rybołówstwo, rolnictwo, hodowla, a nawet istotne jeszcze pod koniec XX w. usługi związane z obsługą ruchu turystycznego (w roku 1992 wyspę Man odwiedziło 302 tysiące osób) wnoszą już tylko mało znaczące cząstki dochodu wyspy. W 2016 r. liczba zatrudnionych na wyspie wynosiła 41 636[14], a bezrobocie ok. 1%.

Wyspa emituje własne banknoty, monety i znaczki pocztowe.

Transport

Na wyspę Man można dostać się drogą powietrzną lub morską. Lotnisko Ronaldsway Airport znajduje się w południowo-wschodniej części wyspy, blisko Derbyhaven. Samoloty bezpośrednio na wyspę latają z licznych portów lotniczych w Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz z Jersey i Szwajcarii. Główny port morski leży w obrębie stolicy Douglas. Promy na wyspę wypływają z Wielkiej Brytanii i Irlandii. Przewoźnik promowy[15], obsługujący te przeprawy, należy do najstarszych w Europie. Poza miejscowościami na drogach nie ma ograniczenia prędkości. Z tego powodu telewizja BBC nagrywa program Top Gear na wyspie Man.

Historia

Wyspa była zasiedlona przez człowieka już w czasach prehistorycznych. Najstarsze narzędzia krzemienne, znalezione na wyspie, pochodzą ze środkowej epoki kamiennej (8-5 tys. lat p.n.e.). Z okresu neolitu pochodzą znaleziska, świadczące o tym, że ówcześni mieszkańcy zajmowali się już rolnictwem i hodowlą, a także kamienne kręgi, licznie spotykane na półwyspie Maughold w północno-wschodniej części wyspy. Przypuszczalnie ok. 200 r. p.n.e. zasiedlili wyspę Celtowie[6]. Pozostały po nich liczne znaleziska w postaci ruin fortalicji, wyrobów z żelaza itp. W V i VI wieku została schrystianizowana przez mnichów irlandzkich, jednak elementy pogańskie były żywe jeszcze długo i dopiero ok. połowy VII w. tradycyjne kamienie nagrobne zostały zastąpione przez krzyże.[6] Od IX wieku wyspa była najeżdżana przez Normanów, a z czasem stała się ich siedzibą. Normanowie założyli parlament wyspy Man (Tynwald) i wprowadzili wiele obowiązujących do dziś regulacji prawnych. Po językach romańskich pozostały w języku manx niewielkie ślady.

W 1079 roku utworzone zostało normańskie Królestwo Mann i Wysp, które istniało aż do czasu podboju Man przez Szkocję w roku 1266. Cały czas pretensję do wyspy zgłaszali królowie Anglii; ostatecznie protektorat nad wyspą objęli w 1333 roku. W 1703 roku władze brytyjskie wydały Act of Settlement, który gwarantował prawa mieszkańców i był początkiem znoszenia ustroju feudalnego. W 1765 roku władze brytyjskie kupiły od księcia Altholl suwerenność wyspy za 70 tysięcy funtów i roczną pensję, a w roku 1828 uregulowano jej status jako dependencji korony brytyjskiej. W 1866 roku zwiększono uprawnienia parlamentu lokalnego, a w 1881 roku przyznano prawa wyborcze kobietom[16].

Do połowy XIX wieku celtycki język manx był w powszechnym użyciu.

Od 1907 roku na wyspie Man organizowane są wyścigi Isle of Man TT: uliczne wyścigi motocyklowe zaliczane do jednych z najbardziej widowiskowych i niebezpiecznych imprez tego typu na świecie. Wyspa jest jedynym terytorium brytyjskim, na którym nie obowiązuje ograniczenie prędkości[potrzebny przypis].

Władcy wyspy Man

Królowie wyspy Man

Rządy szkockie 1265-1275

Rządy szkockie 1275-1290

Rządy angielskie 1290-1293

Rządy szkockie 1293-1296

Rządy angielskie 1296-1313

Rządy szkockie 1313

Okres sporny między Szkocją i Anglią o dominację nad wyspą 1313-1333

W 1333 król Anglii, Edward III, podporządkował sobie Wyspę Man, którą oddał w lenno rodzinie de Montacute.

Lordowie Wyspy Man

  • Thomas III Stanley 1504-1521
  • Edward Stanley 1521-1572
  • Henry Stanley 1572-1593
  • Ferdinand Stanley 1593-1594

Rządy angielskie 1594-1610

  • William I Stanley 1610-1612
  • Elizabeth Stanley 1612-1627
  • James I Stanley 1627-1651

Rządy angielskie 1651-1660

  • Charles Stanley 1660-1672
  • William II Stanley 1672-1702
  • James II Stanley 1702-1736
  • James Murray 1736-1764
  • John Murray 1764-1765

W 1765 tytuł Lorda Wyspy Man został sprzedany królowi Zjednoczonego Królestwa. Na terytorium wyspy władzę przejął, reprezentujący monarchę, gubernator porucznik.

Zabytki

Przypisy

  1. Tynwald – Tynwald of Today
  2. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/im.html (ang.)
  3. (w tym najwięcej rdzennych mieszkańców i Anglików)
  4. ...angielskie Wyspy Normandzkie i Wyspa Man nie wchodzą w skład UE? (pol.). UniaEuropejska.org, 15 lutego 2011. [dostęp 29.12.2016].
  5. Tynwald - Parliament of the Isle of Man - Welcome, www.tynwald.org.im [dostęp 2017-11-27] (ang.).
  6. a b c Róg Lidia: Na wyspie Man, w: "Poznaj Świat" R. XXX, nr 6 (355), sierpień 1982, s. 13-14, mapa na s. 32
  7. Geography (ang.). Isle of Man Public Services. [dostęp 2011-09-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  8. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-30].
  9. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-30].
  10. a b c d Cumming Joseph George: A guide to the Isle of Man, London 1861
  11. Mining in Isle of Man [1]
  12. Manx mines history [2]
  13. http://databank.worldbank.org/data/download/GNIPC.pdf
  14. https://www.gov.im/media/1355784/2016-isle-of-man-census-report.pdf%7Ctitle=Isle of Man Census 2016
  15. Isle of Man Steam Packet
  16. Dionisios Sturis: Sufrażystki z wyspy Man. Kobiety Man (pol.). Polityka Spółdzielnia Pracy, 2014-05-20. [dostęp 2014-05-31].


Linki zewnętrzne

The article is a derivative under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License. A link to the original article can be found here and attribution parties here. By using this site, you agree to the Terms of Use. Gpedia Ⓡ is a registered trademark of the Cyberajah Pty Ltd.