Kyphi

Aa9
p Z7		 D12
Z2ss
,
V31G1R5p
X1
,
Aa7p
Z7		 N38
kp.t
Tacso: gronynnau, arogldarth
yn hieroglyffau

Mae kyphi yn arogldarth cyfansawdd a ddefnyddiwyd yn yr Hen Aifft er pwrpasau crefyddol a meddygol.

Gair

Mae'r gair kyphi yn tarddu o'r gair Groeg κυ̑φι am y gair Hen Eiffteg "kap-t", arogldarth, o "kap", persawru, arogldarthu, cynhesu, llosgi, cynnau.[1][2] Mae bôn y gair hefyd i'w weld mewn ieithoedd Indo-Ewropeaidd, gydag ystyr tebyg, fel yn Sansgritaeg कपि (kapi) "arogldarth", Groeg καπνός "ysmygu", a Lladin "vapor".[3][4]

Hanes

Yn ôl Plutarch (De Iside et Osiride) a Suidas (s. v. Μανήθως), ysgrifennodd yr offeiriad Eifftaidd Manetho (circa 300 CCC) draethawd dan y teitl "I baratoi kyphi" (Περὶ κατασκευη̑ϛ κυφίων), ond nid oes yr un copi'n bodoli bellach.[5][6] Mae tair rysáit kyphi Eifftaidd i'w gweld o gyfnod Ptolemaidd ar waliau teml Edfu a Philae.[7]

Cofnodwyd ryseitiau kyphi Groegaidd gan Dioscorides (De Materia Medica, I, 24), Plutarch (De Iside et Osiride, § 80) a Galen (De antidotis, II, 2).[7]

Cofnodwyd y ffisigwr 19g Paulus Aegineta kyphi "lleuadaidd" sy'n cynnwys wyth cynhwysyn ar hugain a kyphi "heulol" sy'n cynnwys chwe chynhwysyn ar ddeg ar hugain.[angen ffynhonnell]

Cynhyrchu

Mae gan y ryseitiau Eifftaidd un cynhwysyn ar bymtheg yr un. Mae Dioscorides yn nodi deg cynhwysyn, sy'n gyffredin i bob rysáit. Mae Plutarch yn nodi un cynhwysyn ar bymtheg, ac mae Galen yn nodi pymtheg. Plutarch sy'n awgrymu'r pwysigrwydd mathemategol o un cynhwysyn ar bymtheg.[7]

Mae rhai cynhwysion yn amheus o hyd. Mae ryseitiau Groegaidd yn sôn am aspalathus, a ddisgrifi yn brysgwydden ddreiniog yn ôl awduron Rhufeinig. Nid yw ysgolheigion yng nghytûn ar y planhigyn hwn: awgrymir rhywogaeth o Papilionaceae (Cytisus, Genista neu Spartium).[7] Convolvulus scoparius,[7] a Genista acanthoclada[8] Mae gan y ryseitiau Eifftaidd gynhwysion sydd hefyd yn amheus.

I'w greu, cymysgir a berwir y cynhwysion mewn trefn benodol. Yn ôl Galen, rholir yr arogldarth yn belen a'i osod ar lo poeth i greu perfwg; yfwyd ef hefyd yn feddygaeth i wella'r iau ac ysgyfaint.[7]

Dioscorides (10 cynhwysyn)

  • Mêl
  • Gwin
  • Rhesins
  • Myrr
  • Aeron merywen
  • Ffiled Fair (κύπειρος Groeg)
  • Tyrpant (pinwydd neu resin terebinth, Groeg "ῥητίνη")
  • Aspalathus (Groeg "ἀσπάλαθος")
  • Pergyrs (Hen Eiffteg "kanen", Hebraeg קָנֶה, Groeg κάλαμος, Lladin culmus)
  • Brwynen (Groeg σχοῖνος)

Plutarch (+6 chynhwysyn)

  • Seseli (Groeg σέσελι)
  • Gwm mastig (Groeg σχῖνος)
  • Bitwmen
  • Dail melys
  • Cardamom
  • Aeon meryw bychain (?)

Galen (+5 cynhwysyn)

  • Casia
  • Canel (gellir defnyddio cardamom)
  • Saffron
  • Bdeliwm
  • Nardus

Eifftaidd (+6 chynhwysyn)

Cyfeiriadau

  1. ↑ E. A. Wallis Budge (1920), Egytian Hieroglyphic Dictionary, 2, John Murray, p. 786b, http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft
  2. ↑ Heinrich Brugsch (1868), Hieroglyphisch-demotisches Wörterbuch, 4, Hinrich, p. 1492, http://archive.org/details/hieroglyphischde04brug
  3. ↑ August Fick (1871), Vergleichendes Wörterbuch der Indogermanischen Sprachen (2nd ed.), Vandenhoek & Ruprecht, p. 52, http://archive.org/details/bub_gb_RQ8AAAAAYAAJ
  4. ↑ Monier Williams (1872), A Sanskrit-English Dictionary, Clarendon Press, p. 202a, http://archive.org/details/1872sanskriten00moniuoft
  5. ↑ E. A. Wallis Budge (1902), A History of Egypt, 1, Oxford University Press, p. 129, http://archive.org/details/historyofegyptfr01budg
  6. ↑ Leonhard Schmitz (1849), William Smith, ed., Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 2, Murray, pp. 915a–916a
  7. ↑ 7.0 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 Victor Loret (1887), "Le kyphi, parfum sacré des anciens égyptiens", Journal asiatique 10 (juillet-août): 76–132, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93232q
  8. ↑ Immanuel Löw (1881), Aramäische Pflanzennamen, Engelmann, p. 341, http://archive.org/details/AramaeischePflanzennamen

Gweler hefyd

  • Ketoret